Гүзээлзгэнэ, нэрс ой тогтоолт сайжруулдаг

Гүзээлзгэнэ, нэрс зэрэг улаан, ягаан өнгөтэй жимс тархины үйл ажиллагааг сайжруулж, ой санамжийг илүү залуу байлгадаг болохыг Бостоны "Брайхам" эмэгтэйчүүдийн эмнэлгийн судалгаа нотоллоо. Эдгээр жимсгэнийг долоо хоногт 2-3 удаа хэрэглэж байвал ой санамж алдагдахыг удаашруулж, ой ухааныг сэргэг байлгадаг ажээ. Гүзээлзгэнэ, нэрсэнд байдаг флавонойд хэмээх бодис ийм нөлөө үзүүлдэг байна. Тус эмнэлэг 1976 оноос эхлэн дийлэнх нь 30 эастай 121 мянган эмэгтэй дээр судалгаа явуулж иржээ. Мөн 1995-2011 онд 70 нас хүрсэн 16 мянган эмэгтэйг хамруулсан байна.Нэрс, гүзээлзгэнэ, интоор зэрэг антиоксидант (эд эсийн исэлт, муудалтыг удаашруулдаг бодис), флавонойд ихтэй жимсийг тогтмол хэрэглэдэг хүмүүсийн ой ухаан эдгээр жимсийг хэрэглэдэггүй хүмүүсийг бодвол 2-3 жилийн хойно муудаж эхэлдэг ажээ

М. Саруул-Эрдэнэ: АНУ-ын нийслэлд Монгол судлалын голомт бий болгосон

Ирэх 5 сарын 4-6-ны өдрүүдэд АНУ-ын нийслэлд “Чингис хаан-850” сэдэвт Олон Улсын Монгол Судлалын Хурал зохион байгуулагдах гэж байна. Монгол Соёлын Төв, Монгол улсын Элчин Сайдын Яам, Батлан Хамгаалахын Эрдэм Шинжилгээний Хүрээлэнгээс хамтран зохион байгуулж буй уг хуралд АНУ, Монгол, Канад, Турк, БНСУ, Казахстан, Израйль, Азербайжан, ХБНГУ-аас судлаачид ирж илтгэлээ хэлэлцүүлэх аж. Хурлын талаар гол зохион байгуулагчдын нэг Мягмарын Саруул-Эрдэнэтэй онлайнаар ярилцлаа.

За хуралдаа бэлдээд л завгүй байна уу? Энэ чинь танай хэд дэх хурал болчихов оо?



М. Саруул-Эрдэнэ: Нэг мэдсэн 6-р бага хурал маань хаяанд иржээ. Анх 2007 оны 5 сарын 19-нд Элчин сайдын яам, Монгол Соёлын Төв хамтран Монгол судлалын бага хурал хийж байсан билээ.АНУ-д аж төрж байгаа судлаачид маань голдуу оролцсон, цомхон атлаа чанартай, сайхан хурал болж байсан. Саяхан хурлын зургийг сонирхож суулаа... тэр хуралд илтгэл тавьж байсан хүмүүсээс Байка (Пунцагийн Баярмагнай) та хоёр нутаг буцсан байна, Увш багш, Цэрэнчунт багш, Эрдэнэчимэг доктор нар Индианагийн их сургуульдаа байна. Сэтгүүлч Алтангэрэл, зураач Дамбын Цолмон, гавьяат багш Шархүү нар 5 жил завсарлаад эргээд энэ жилийн хуралд оролцох гэж байна

Харвардын судлаач Монгол бүсгүй Даваасамбуугийн Ганмаа

  Нэг.Намтрын товчоон

-Нийслэлийн 23-р дунд сургууль
-Анагаах Ухааны Их Сургууль
-Армийн нэгдсэн эмнэлэгт эмч
-Японы Яманаши АУИС докторын сургалт
-АНУ Харвардын АУИС, Харвардын Нийгмийн Эрүүл Мэндийн Сургууль дэд профессор

Ц.Элбэгдорж ерөнхийлөгч өө, Олуулаа болох бодлогыг хамтдаа хэрэгжүүлцгээе!

1. Олуулшлын бодлогын эхний алхмууд

1. Голлох үндэстнийх нь хүмүүс улсын хилүүдээр зааглагдсан улс бүрд, иргэд нь олноор хилийн чанадад оршдог улс бүрд, хүний эрхийг эрхэмлэдэг улс бүрд байх учиртай Олуулшлын бодлогыг цаг алдалгүй боловсруулж, хуульчилж, холбогдох шийдвэрүүдийг гаргаж, хэрэгжүүлж эхлэх;
2. Дэлхийн хамгийн дан үндэстэн зонхилсон улсуудын нэг, мөн голлох үндэстнийх нь хамгийн их хувь хилийн чанадад байдаг улсуудын нэг болох хүн ам цөөтэй, газар нутаг, байгалийн баялаг ихтэй Монгол улсын Олуулшлын бодлогод болон, холбогдох хууль-эрхзүйн баримт бичгүүдэд монгол үндэстэн гэсэн ойлголтыг бий болгох, монгол үндэстнийг тодорхойлох, монгол үндэстний улсыг тунхаглах, монгол үндэстний хүмүүсийг л (мөн Монгол улсын иргэдийг) ирүүлэх ганц эрхэм чигийг баримтлах, өнөөгийн үндэстний баримжаагүй космополитик байдлыг арилгах;
3. Монгол үндэстэнд: монгол хэлт гэж шинжлэх ухаанаар зөвшөөрөгдсөн ястан үндэстнүүд (зарим нь үндэстэн гэх статустай болсон байдлыг харгалзав); түрэг-монгол хэлт, монгол соёлт тува; хазар үндэстний монголжуу бөгөөд монгол үндэстний мэдрэмжтэй хэсэг буюу монгол хазаруудыг (үүнийг тодорхойлох тусгай шалгуурууд тогтооно) багтаан үзэх;
4. Ирүүлэх хүмүүсийг сонгохдоо ашгийн бус, хүмүүнлигийн зарчмыг гол болгон, аюул эрсдэлд орогсдыг аврах энэрэнгүй нигүүлсэнгүй үйлсийг дээдлэх;
5. Бодлогыг боловсруулах ажлын хэсэг, хэрэгжүүлэх, судлах байгууллагыг үүсгэх, тэр болтол ГИХАЭАгентлагт тусгай Олуулшлын бодлогыг хэрэгжүүлэх нэгж байгуулах;

Сүвэгч нь сэтэрсэн зүүг галд хийдэггүй

 

Өмнийн их буурал говьд Эргэлийн зоо хэмээх өдөрчийн газраас хөхөртөн хөндөлдөх нэгэн урт сайхан нуруу бий. Ойрын сүр багатай ч, холын бараа ихтэй алсаараа өгсүүр өндөр тэр их нуруу өөд мацан явсаар дээр нь хөл тавихын цагг нөгөө алс тэртээгээс асарлан цэнхэртээд байсан уул маань энэ мөн үү биш үү гэж гайхаш төрмөер армаг тармагхан харгана, буттай хээр, тал, хялгана шивээ ганхсан намхан шаргал зоо үргэлжилнэ.

Орос ардын үлгэр : Сэргэлэн албат

 

Гурван хүүтэй ядуу өвгөн байжээ.
Ядуу өвгөн том хүүгээ:
-    Ажил хийж, юм олж ир гээд явуулжээ.
Том хүү нь зэргэлдээх тосгон руу явж байтал нэгэн лам дайралджээ.
-    Надад ажил хийж өг. Г эхдээ хугацаанаасаа нэг өдрийн өмнө явбал хөлс төлөхгүй шүү. Нэг ч мөнгө өгөхгүй гэж лам хэлэв.
Залуу эр юу ч хэлсэнгүй, ламынд нэг жил ажиллахаар тохиролцжээ.
Лам албатаа үүрээс өмнө сэрээж үдшийн харанхуй болтол ажиллуулж, өдөрт нэг удаа муу хоол өгдөг байжээ.
Хүнд хүчир ажил, өлсөж цангаснаас болж залуу эр турж эцэн хөлөө ч даахгүй болжээ.
-    Хугацааг дуусгах гэвэп амьд үпдэхгүй юм байна.
Ингэж бодоод ажлын хөлс ч яамай гээд гар хоосон гэртээ
буцжээ. Албатаа хугацаанаасаа өмнө буцаасай гэж хүсэж байсан ламын сэтгэл ханажээ. Хүнд хүчир ажлаа хийлгэчихээд мөнгөний гарзгүй үлджээ.
Дараа жил дунд хүү нь ажил олж хийхээр явжээ. Нөгөө ламынд ах шигээ хагас жил зүдэрч, зүтгэж байгаад гар хоосон буцжээ.
Гурав дахь жил нь бага хүү нь ажил олж хийхээр явжээ.
Бага хүү нь ах нарынхаа ажиллаж байсан нөгөө ламынх руу шууд очжээ.
-    Яасан сайн юм бэ! Би албат эрж байсан юм. Ажилла, мөнгө хөлс хайрлахгүй. Г эхдээ хугацаанаасаа өмнө явбал нэг ч мөнгө өгөхгүй шүү, өөртөө гомдоорой.
-    За тохиролцлоо гэж залуу хариулжээ.
Ингээд тохиролцжээ.
Маргааш өглөө нь лам албатаа үүрийн харанхуйгаар сэрээж байна гэнэ.
-    Босоорой, морь тэргээ хөллө, хадлангаа зөөе гэжээ.
Залуу албат морь тэргээ хөллөх зуур лам сайн гэгч ундаалж
амжжээ. Харин ламын авгай залуу эрд өчигдрийн хоолноос үлдсэн хоёр төмс өгч:
-    Замдаа идээрэй. Одоо манай лам яарч байна, уурлана... гэж гэнэ.
Тэгээд тэр хоёр явжээ. Дөнгөж тосгоны захад гармагцаа залуу албат тэргэнээсээ үсрэн бууж:
-    Зогсоорой, зогсоорой, лам гуай минь! Би дээсээ мартчихаж гүйж очоод аваад ирье.
Лам морио барьсаар үлджээ.
Залуу албат буцан гүйж ирээд:
-    Авгай минь, лам гуай дугуй цагаан талх, загастай гурван бялуу аваад ир гэж байна гэв.
Ламын авгай талх, бялуу боож өгчээ.
Залуу албат пингээс нэг дээс шүүрч аваад буцжээ.
-    За явъя, дээсээ авчирлаа.
Хол явчихаагүй нь их юм гэж лам үглэв. Хадландаа хүрч өвсөө ачиж багласаар удав.
Оройдоо буцах замдаа оржээ.
Лам:
-    Зам сайхан, би нэг жаахан дугхийгээдхье. Чи тэр салаа зам дээр очоод зүүн тийш эргээрэй гээд дулаахан хүрмээрээ толгойгоо хучаад хэвтээд өгчээ.
Залуу албат бялуу, дугуй талхаа идэж цадаад өвсөн дээр таатайхан хэвтэж явжээ. Салаа зам дээр морио зүүн тийш биш баруун тийш эргүүлжээ. Тэгээд өвсөн дээр хэвтээд «Урт дээлтэд үзүүлээд өгье байз, намайг мартахгүй болтол нь үзүүлээд өгье» гэж бодон инээж явав.
Замаар эргэснээс хойш арван таван мод газар явжээ. Гэтэл лам сэрж өөр зүг рүү явж байгааг мэдээд харааж загнан:
-    Өө, эргүү амьтан! Зүүн тийш эргээрэй гэж байхад юугаа харж, юугаа бодож явдаг амьтан бэ? гэж хашгичав.
Залуу албат:
-    Юу гэнээ, хаашаахарлаа?Та өөрөө баруунтийш эргээрэй! гэсэн шүү дээ гэжээ.
«Би буруу хэлчихэж дээ» гэж лам бодоод:
-    Одоо яая гэхэв, тойруу замаар явахаас. Арваад мод газар яваад тосгон дайралдана. Тэнд хонохоос доо. Их ч орой болж, өлсөж байна гэдэг жигтэйхэн.
-    Лам гуай минь, та өвс идээд үз. Би өвснөөс идээд бүр цадчихаад явж байна гэж залуу албат хэлэв.
Лам өвсний зөөлнөөс чимхэж аваад зажилж зажилжтургиж хаяв.
-    Энэ ч надад тохирохгүй хоол байна.
Тэгээд тэд хоёр цаг яваад тосгонд хүрэв.
Баян худалдаачны хамгийн том байшинд дөхөж очоод лам:
-    За хонуулаач гэж гуйгаад ир. Өлсөөд гар хөл минь хүртэл чичирч байна гэв,
Залуу албат хаалгыг нь тогшин:
Сайн санаат хүмүүс минь, замын хүнийг хонуулаач! Эзэн гарн ирэн:
-    Ор, ор, орон гэрээ тээж явдаггүй гэдэг дээ гэв.
-    Би ганцаараа биш ээ. Надтай цүг нэг лам яваа, бие нь муу юм. Жаахан ухаан солиотой юм. Ерөнхийдөө ч номхон, харин нэг юмыг дахин давтан хэлбэл араатан мэт уурлан хүмүүс рүү дайрдаг юм гэж залуу эр гэрийн эзэнд шивгэнэн хэлжээ.
-    За за, мэдлээ. Гэрийнхэндээ ч хэлье гэж эзэн хариулав.
Залуу албат морио тэргэнээс нь мултлан өвс өгч, ламыг
өвсөн дээрээс түшин буулгав.
Байшинд орцгоов. Гэрийн эзэд ламыг болгоомжлон харж дуугүйхэн байцгаана.
Хоол идэцгээх болж.
Эзэгтэй:
-    Зочид минь, бидэнтэй сууж хоол идэцгээ гэж хэлэнгүүт залуу албат шууд ширээнд очиж суув. Харин лам шууд суухаасаа нэрэлхэн дахин урихыг нь хүлээв.
-    Эзэгтэй дахин хэлэхээсээ айж дуугүй байв.
-    Цөм хоол идэцгээв. Лам «Шуүдл суудаг байж» гэж өөрийгөө хараан уурлан сууна.
Ингээд лам юу ч амсалгуй суусаар тэр айлынхан ч хооллож дуусав.
Эзэгтэй аяга саваа хураачихаад лам залуу албат хоёрт ор засаж өгөв.
Залуу албат дэрэн дээр толгой тавингуутаа бөх гэгч унтав. Гэрийн эзэд ч унтав.
Харин өлссөн ламын нойр хүрсэнгүй.
Лам албатаа түлхэн сэрээж:
-    Өлсөж үхэх нь, юм идмээр байна.
-    Яагаад хоол идээгүй юм бэ?
-    Дахиадурих байх гэж бодсон юм.
-    Пийшингийн хажууд тавиур дээр ваартай будаа байна лээ, би харсан. Та очоод идчих гэж залуу албат заав.
Лам босож явснаа төдөлгүй албатаа дахин сэрээж:
-    Ваартай будаа оллоо, харин халбага алга.
Залуу албат уурлан:
-    Халбага би хаанаас олох вэ! Ханцуйгаа шамлаж байгаад гараараа ид гэв.
Лам хомхойрон хоёр гараа ваар луу дүртэл вааранд будаа биш халуун давирхай байжээ. Дахиад л албатаа сэрээн, гартаа углаатай ваараа сэгсчин:
-    Гар, гар түлэгдлээ. Гар давирхайд наалдчихаад байна, яах вэ, үхлээ...
-    Ээ зайлуул гэж. За тэр, хана түшүүлсэн билүү чулууг харж байна уу? Тэр билүүнд ваараа хага цохь, юу байхав гэж албат дахин заав.
Лам ваараа билүүн дээр хамаг хүчээрээ буулгатал ваар ч бут үсрэв. Тэгтэл ч нэг хүн муухай дуугаар:
-    Амь авраарай, аллаа! гэж орилов.
Лам ч байшингаас гүйн гарч зугтав.
Тэр айлынхан сэрцгээж үймээн шуугиан болж, лаа асаавалгэрийн эзний толгой нэл давирхай болжээ. Гэрийн эзэн дуу тавин ёолно.
Гэрийн эзний хөвгууд ч албат руу давшлан:
-    Эцгийг минь чи л эрэмдэг зэрэмдэг болголоо?
-    Би гэж үү? Би хараа ч үгүй, сонсоо ч үгүй, унтаж байсан. Харин та нар өвчтэй ламыг яачихав? Лам хаачсан бэ? гэж залуу албат хашгирав.
Гэрийнхэн ийш тийш гүйлдэн эрж хайвч лам алга болжээ.
-    За харж байгаа биз дээ, гэрийн эзэн ч ухаан орлоо, харин лам алга. Та нар боломжтой хүмүүс байна, зуун рублийн барьцаа өг! Би үүгээр чинь аргалъя. Тэгэхгүй бол ламыг алга болгосон хэрэгт та нар татагдана шүү гэж залуу албатыг хэлэхэд гэрийн эзэд тээнэгэлзэж тээнэгэлзэж нэг зуун рублийн бараа өгөв.
Залуу албат барааг аваад морин тэргээ хөллөөд тэндээс хөдлөв.
Тэгээд тосгоноос нэг мод хиртэй газар яваад байтал овоолттой сүрэл дороос лам мөлхөн гарч ирэв.
-    Гэрийн эзэд чамайг тавихгүй байх гэж айж байлаа шүү.
-    Гэрийн эзнийг би биш та алсан шүү дээ. Та л шоронд суух болж дээ. Намайг юу боллоо гэж барих билээ?
-    Тэгээд бүр үхчихсэн үү?
-    Тэгэлгүй яах вэ, та юу гэж бодоов? Одоо занги зална гэж байна лээ.
Лам халаглаж, айн чичирч:
-    Өө, ямар их гай вэ! Яаж ийгээд аргалж болохгүй юм байх даа? гэхэд залуу албат:
-    Аргалж болох нь болох л байх. Өвгөнийг тэртэй тэргүй амилуулахгүйгээс хойш гэж би ч гуйгаад үзсэн л дээ.
-    За тэгээд юу гэж байна?
-    Яах юу байх вэ, үнэрхэж байна.
-    Би юугаа ч хайрлахгүй, хэргийг аргалдаг юм бол бүх юмаа өгнө!
Тэд хоёр морь, гурван зуун рубль нэхэж байна лээ. Тэгээд надад бас шан болгож зууг өгнө биз дээ.
«Ээх, бурхан минь, ашгүй амархан саллаа» гэж лам дотроо бодоод залуу албатдаа дөрвөн зуун рубль, хоёр морио өгөв.
-    За хурдан аваачаад өг, үгээ буцчихаас нь өмнө аваачаад
өг!
Залуу албат үтрэм дээр очиж морьдоо уяад тэнд жаал сууж байгаад лам дээр буцаж ирэв.
-    За зовох юмгүй, гэртээ харь! Бүгдийг аргаллаа гэв.
Лам баярлан гэр лүүгээ ухаан жолоогүй харайлгав.
Залуу албат гэртээ хоёр морь хөтөлчихсөн, их мөнгөтөй
буцаж иржээ.
-    Ингэж сэргэлэн албат ах нарынхаа болон өөрийн ажлын хөлсийг ламаас салгаж авсан гэдэг.

Аристотель

Аристотель бол эртний үеийн суут гүн ухаантан, эрдэмтэн байсан юм. Формаль логикийн сургаалийг боловсруулж гүн ухааны бараг бүр салбарыг баяжуулж шинжлэх ухаанд их хувь нэмэр оруулсан билээ.
Түүний олон үзэл санаа он цагийн уртад хуучирсан тал бий. Гэхдээ түүний шинжлэх ухаанд хандаж байсан хандлага нь ач холбогдлоо алдаагүй байна. Хүний амьдрал, нийгмийн үйл ажиллагааны ямар ч асуудал шинжлэх ухааны судалгааны обьект байж болно, дэлхий ертөнц санамсаргүй тохиолдол, олон ааш ариншинтай бурхны далдын хүчний бүтээгдэхүүн
биш чухамдаа зүй зохистой хуулиудад захирагддаг юм, байгаль ертөнцийн үзэгдэл бүрийн мөн чанарыг хүн эрэмбэ дараатай танин мэдэх ёстой, бид аливаа дүгнэлт хийхдээ туршилтын ажигаалт төдийгүй учир шалтгааны баталгааг үндэс болговол зохино гэсэн Аристотелийн үзэл бодол түрүүчийн үеийн ягшмап үзэл баримтлалыг таягдан хаяж өрнөдийн соёл иргэншлийн хөгжилд том алхам болсон билээ.
Манай эриний өмнөх 384 онд Македон улсын Стагира хотод нэртэй эмчийн гэр бүлд төрж 17 настайдаа Афин хот орж Платоний академид суралцжээ. Тэнд хорь гаруй жил амьдарч ажиллаж Платонийг өөд болсны дараа л орхин явжээ. Төрсөн эцгээсээ биологи, «практик шинжлэх ухаан»-ыг Платоноос гүн ухааны бясалгал хийх сонирхлыг өвлөн авсан ажээ.

Манай эриний өмнөх 342 онд Аристотель эх нутаг Македонид буцан ирж хааныхаа, хожмоо түүхэнд аугаа их Александр Македонский нэрээр мөнхөрсөн 13 настай хүүгийн гэрийн багш болжээ. Александрийг хэдэн жил сургаж түүнийг хааны ширээнд заларсны дараа Афин буцан ирж лицей сургууль нээж 12 жил ажиллажээ. Эдгээр жилүүдэд Александр Македонский байлдан дагуулалт хийж байхдаа багшаасаа зөвлөгөө авдаггүй байсан боловч судалгааны ажил хийх хөрөнга мөнгөөр тасралтгүй хангаж байлаа. Энэ бол эрдэмтэн хүн судалгааны ажилдаа төрөес ихээхэн хэмжээний санхүүгийн дэмжлэг туслалцаа авч байсан анхны тохиолдол болсон юм. Дараагийн хэд хэдэн зуунд ч тийм явдал гараагүй юм.

Аристотель өөрийн шавь Македонскийн эзлзн түрэмгийлэх бодлогыг тууштай эсэргүүцэгч байсан юм. Тийм учраас Македонский багшийнхаа ач хүүг урвалаа гэж цаазлахдаа золтой л багшийгаа мөн шийтгэчихээгүй юм. Манай эриний өмнөх 323 онд А.Макөдонскийг өөд болсны дараа Афин хотод Македоний эсрэг бүлэглэл хүчээ авсны улмаас Аристотель аргагүйн эрхээр хотоос оргон зугтаж хэдэн сарын дараа 62 настайдаа ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлжээ.

Аристотель зүйргүй ажилсаг хүн байжээ. Бидний өнөө үөд түүний зохиосон 47 зохиол нь евлөгдөн ирсэн ч нийтдээ 170 орчим ном туурвисан ажээ. Түүнээс гадна атаархам өргөн мэдлэгтэй хүн байжээ. Түүний бичсэн номууд нь тухайн үеийнхээ шинжлэх ухааны нэвтэрхий толь байлаа. Одон орон, амьтан судлал, эс судлал, газар зүй, геологи, физик, анатоми, физиологи зэрэг эртний Грект мэддэг байсан шинжлэх ухааны бараг бүх салбарт бүтзэлээ туурвижээ.